Autorretrato de Francisco Pradilla

A investigación levounos desta volta ata o Arquivo Central Parroquial da Diócese de Lugo, que se atopa no Bispado, como tamén o Histórico. Alí agardaba por nós o seu director, José Lebón Sánchez, que xa coñecía o que tiñamos entre mans.

Os científicos querían atopar a proba de que o pintor aragonés Francisco Pradilla, autor, entre outras obras moi reproducidas, da Rendición de Granada, casa en Lugo o mes de xaneiro de 1878. Dese xeito, acompañados de don José Lebón, penetramos no sancta sanctorum do arquivo.

_Aquí non entra moita xente porque se os volumes consultados non volven ao seu sitio correcto, se poden perder para sempre _ di don Xosé mentres busca o libro da parroquia de Santiago A Nova correspondente a 1878.

Efectivamente, alí aparece a voda celebrada entre Francisco Pradilla, natural de Villanueva de Gállego, en Zaragoza, e a viguesa, Dolores González del Villar, filla do piloto maior do porto de Vigo, e da súa muller, nada en Lugo. Ese sería o motivo polo que a cerimonia matrimonial de Dolores celébrase na cidade das murallas.

_Vigo e distintas paraxes da súa ría van ser temas frecuentes na obra de Pradilla _ di o director.

_Si, a relación do artista con Galicia é unha historia moi curiosa. El chega a Vigo na compaña do acuarelista Ramón Guerrero, un dos seus profesores, e un día, estando no porto, cae unha persoa á ría, ou ben, tenta suicidarse. O caso é que Pradilla non o dubida e tamén se tira pra salvalo. Polo visto é así como coñece ao piloto do porto e a súa filla Dolores, coa que casará tempo despois na Nova lucense.

_Seguro que Dolores lle serve de modelo en máis dun cadro.

_É moi probable. Mágoa que non saibamos se é a Isabel da Rendición de Granada, a Juana la Loca do traslado, ou unha das musas do pazo de Linares.

_Guapas mozas todas elas.

Doña Juana La Loca, de Pradilla

Os Fornos

Cando chegamos á antiga Vilameá había unha nena patinando diante dos fornos.

Alguén dixo:

_É unha imaxe moi europea.

_Será, home, será. O que non vexo nada europeo é que teñamos que entrar dentro dos fornos coma se fosemos unhas bolas de pan de centeo. Mira ti que se prenden as caldeiras cando esteamos dentro…

_Perda coidado, que os fornos levan xa moitos anos fóra de servicio. De calquera xeito, se non quere entrar, non entre.

_Penetro, ho, penetro. Onte queríades que afogara nas Catedrais e hoxe querédesme asar ao espeto.

O historiador interrompe a conversa cos seus apuntes:

_O día dos Reis Magos de 1918 a prensa anuncia que nese mesmo ano van aprobar o presuposto para facer a liña férrea entre os Fornos de Vilaoudriz e Villafranca del Bierzo, cun trazado de 150 quilómetros. A obra e todo canto trae con ela será o comezo dunha época de prosperidade; é dicir, o agasallo que aquel ano traen os Reis. Como aínda faltan once meses pra que remate a I Guerra Mundial, a nova é recibida coa ledicia que é de supoñer; pero a obra non se fai e a explotación da limonita remata coa guerra española. Así é a vida.

De volta collemos o desvío a Castro de Rei para visitar a casa natal do ministro Manuel Becerra y Bermúdez, tamén coñecido por ser o pai da ximnasia española.

Hai que preguntar ben pola casa, porque non existe sinal algunha de que sexa aquela, nin os veciños saben moito da historia deste home. Eu sei algo polo que me contaba don Xosé Trapero, pero tampouco podo presumir. Quen o fai, coma sempre, é o historiador:

_Becerra foi o único masón Gran Mestre do Gran Oriente de España elixido por sufraxio universal.

_Se cadra por iso non se coñece a casa. Como os masóns son tan discretos…

Manuel Becerra e a súa casa natal

 Teodosio Vesteiro Torres

Poñemos proa a Ribadeo, pois malia que xa fomos por tres veces á Mariña lucense, aínda hai currunchos nos que meter os fuciños.

Como de volta pasaremos pola Pontenova, agora collemos a estrada que vai a Meira, e cando atravesamos a Cruz da Cancela, en medio dunha néboa que non deixa ver máis aló das nosas napias, o historiador comenta:

_Home singular este Teodosio Vesteiro Torres. Tivo o sangue frío de arrearse un pistoletazo o 12 de xuño de 1876, o mesmo día do seu 29 cumpreanos.

_Pra morrer, calquera día é malo.

_Teodosio vai facelo no Paseo do Prado de Madrid, tamén coñecido como o Salón do Prado. Por iso nalgunha biografía súa din erróneamente que se suicida nunha das propias salas do museo.

_¿E que relación ten Vesteiro con Ribadeo?

_Ademáis da súa orixe lucense, o escritor establece unha curiosa teoría, segundo a cal, a frase “tomar as de Villadiego” fai referencia á escapada que protagoniza no século XVI Diego de Villalpando, veciño de Ribadeo, despois de matar con espada a un rival de amores. O lindo don Diego non só foxe da Mariña, senón que tamén troca o seu apelido polo de Villadiego, de tal xeito que cando lles preguntan por el, os de Ribadeo din que o homicida “tomou as de …”

Os científicos si que toman as súas medidas por toda a vila, e logo baixamos á praia das Catedrais. Querían contar a historia de Calvo Sotelo cando era presidente do Goberno.

_Un día dixo que ía ás Catedrais e os policías da súa escolta, que eran de Madrid, andaron na súa procura por todas as igrexas de Ribadeo ata que lles dixeron que as Catedrais non eran un templo, senón un areal.

O Xocas e o director báñanse no mar e berran por min.

_Non, grazas. Nacín no prado, e no prado quero morrer, como Vesteiro.

Unha das Catedrais

Alejandro Lerroux

Subimos á muralla, cada un de nós cunha medalla dos 10 anos. Despois de pasar pola porta do Bispo Aguirre, vai o historiador e fálanos moi misterioso.

_Cando nas portas da muralla estaban instalados os fielatos para o cobro dos impostos sobre a entrada das mercadorías, houbo un rapaz andaluz que estivo traballando neles. Foi no ano 1882 e o empregado chamábase Manuel García González.

_¡Arre diaño! ¿E iso que interese ten? ¿Non viñera antes ningún andaluz a Lugo? _ solto eu, facéndome de novas, coma sempre.

_Non sexa parvo, Pelúdez, o interese vén de que ese non era o seu nome verdadeiro. Facíase chamar así desde que deserta do Exército uns meses antes.

_¿E logo cal era a súa graza?

_É bautizado co nome de Alejandro Lerroux García e como vostede lembrará sen dúbida, foi deputado durante 26 anos, ministro e presidente do Consello en tres ocasións, iso si, moi pouco tempo.

_Supoño que a vocación política viríalle no tempo que pasou no fielato, polo de largar a man e recoller os cartos.

_Lerroux xa era daquela loubán dabondo. Segundo conta nas súas memorias, el e outro compañeiro de fielato fabrican un anzól co que pescan os pitos e as galiñas dunha veciña da muralla. Metíano nun gran de millo, e cando a galiña o picaba, tiraban del ata metelo no fielato. Xa se vía que o tipo tiña maneiras, pero cando chega o San Froilán, equivócase e cobra moitos menos cartos polos quilos de cienfalópodos que chegan. Total, que o botan fóra.

_¡Madia leva! ¡E se non deixase entrar o polbo, pendurámolo do pescozo!

_O célebre do caso é que Lerroux funda dous xornais en Madrid e Barcelona aos que chama El Progreso.

_Se cadra está na cidade cando o Carril das Campás se converte na rúa Progreso.

A porta do Bispo Aguirre pola noite 

Deputación de Lugo

Chegamos ao Pazo Provincial de San Marcos na procura dunha documentación que certifica un feito sorprendente.

Segundo as contas dos científicos, que ao mesmo tempo son as que fixo no seu día Juan Carlos Fernández Pulpeiro, un veciño de Monforte de Lemos chamado Manuel Pérez Parada é o primeiro contaxiado da rabia que atende o doutor Louis Pasteur no instituto parisino que leva o seu nome, semanas antes de abrir as súas portas.

O caso foi que o día 14 de novembro de 1888 é inaugurado oficialmente o Instituto Pasteur de París para o tratamento de enfermidades infecciosas, especialmente da hidrofobia, sobre a que Pasteur está a conseguir uns resultados extraordinarios.

A sona do investigador chega a Galicia e a Deputación de Lugo, en sesión do 18 abril, sete meses antes de abrir o instituto, acorda subvencionar con mil pesetas o traslado a París de Manuel. O doente, que foi mordido por un can rabioso, poderá ser tratado por Pasteur. A Deputación entra en contacto coa embaixada española na capital francesa e infórmalle da chegada do infectado.

A efectividade da vacina fora probada con éxito o 6 de xullo de 1885 no tratamento do neno Joseph Meister, tamén atacado por un can, pero que non desenvolve a hidrofobia. A nova da curación chega a todas partes e durante os seguintes meses ao redor de 2.500 persoas son atendidas por Pasteur. Sobreviven todas agás dez.

Tendo en conta que a hidrofobia non aparece no afectado ata doce meses despois do ataque, unha vez sabido que existe un remedio, aínda que sexa en París, hai tempo suficiente para anular o contaxio.

E así, logo duns intres de pescudar nos arquivos, aparece diante dos nosos ollos, o acordo tomado no 1888. ¿Saberá alguén que foi de Manuel?

Louis Pasteur

Ptolomeo

Na Biblioteca Pública de Lugo os científicos queren coñecer un libro de moita historia, de tal xeito que a media mañá quedan alí coa directora, María Sol González Regal.

Quere a casualidade que o libro estea exposto nunha mostra das pezas máis valiosas que ten a biblioteca, polo que aforramos buscalo nos depósitos.

Conta a directora que é un dos 38 exemplares localizados da primeira edición da Geograficae enarrationis libri octo, de Claudio Ptolomeo, unhas circunstancias que xa de por si fan do libro un volume raro e valioso. Pero non son as únicas.

_¿E logo que lle pasou? ¿Pertenceu ao conde Drácula?

_Non, pertenceu probablemente ao conde de Lemos e foi usado polo preceptor dos seus fillos, o chamado bachiller Olea, que sen moito respecto polo libro, escribe varias anotacións nas follas en branco, entre ellas un vocabulario de 156 palabras galegas que pasa por ser o primeiro diccionario da nosa lingua, xa que foron recollidas por Olea o ano 1536, segundo investiga Filgueira Valverde cando é profesor en Lugo.

_¡Dous libros nun! _ berro eu, coma se viñera de descubrir o ácido nítrico.

_E non remata aquí o interese deste volume _ engade a directora _, porque o libro era un dos obxectivos do húngaro Zslot Vamos, un antigo vendedor de coches usados, especializado despois no roubo de mapas de Ptolomeo, Pomponio Mela e Theodore de Bry. Zslot foi detido en agosto do ano pasado pola Garda Civil, despois de facerse en España con 67 mapas. Se non o chegan a coller, tiña pensado dar o seu próximo golpe aquí, na Biblioteca de Lugo pra facerse con algunha das follas do libro.

Zslot coñece a historia de César Gómez Rivero, o ladrón da Biblioteca Nacional que causa a dimisión de Rosa Regás, e pensa: “Se o fai el, tamén podo facelo eu”.

 O vocabulario de Ochoa

 A entrada das covas

O arqueólogo Abel Vigo abre a marcha polas costas de Supena, en Argomoso, seguido dos científicos en ringuileira india camiño das covas do Rei Cintolo. Cada un de nós compite co que ten diante por ver cal renquea máis, ou quen vén peor equipado. Uns non teñen zapatos axeitados, outros padecen de claustrofobia, aquel está esmagado dos riles, este peta coa cachola en canta cova se mete…

_¿Como vas, Pelúdez?

_Termei tanto das pernas por non caer, que agora teño as carnes desfebradas, coma se mas usaran de gramalleira.

Eu que son de terra a fóra, comprobo todo canto de guapo hai de terra a dentro. As estalactitas, as estalagmitas e as outras pedras que alumeamos coas lámpadas dos cascos.

O historiador solta o que sabe:

_O primeiro que fala destas covas calizas, as máis grandes de Galicia, foi José Villa-Amil y Castro, quen xa en 1873 describe as galerías principais e atopa uns ósos que Amor Meilán determina de bos taurus primigenius, ou sexa, de uro.

_Logo virán as exploracións e os estudios de César Álvarez Cascos, de Puig y Larraz, González Redondo, Trapero Pardo e de Cunqueiro, que percorre a cova cos Montañeiros Celtas de Vigo, patrocinados polos chiculates Viso. Nese momento é cando atopan o río e o bautizan como Celtas. Estaban Díaz Jácome, Dionisio Gamallo, Otero Pedrayo, Lence… tivérono que pasar de medo.

Ao saír hai dous morcegos que dormen pendurados das patas.

_Se fose o meu costume durmir dese xeito, hoxe caía de contado ao chan, porque non me teño nin dereito.

Cando xa son as catro da tarde, de novo en Mondoñedo, xantamos no Centro Social pouco antes de que España perda o seu partido contra os suizos.

_Moi contentos teñen que estar Bernard e Beatriz, que son uns amigos de Xove _ penso eu.

A Inglesa

Cando chegamos a Mondoñedo xa estaba na porta da catedral o presidente do cabido, Pedro Díaz Fernández, que tivo a amabilidade de vir connosco durante toda a visita. Ao outro lado da porta, aparece un personaxe destacado do Mondoñedo actual, Simonetta Dondi Dall`Orologio, marquesa de igual nome e descendente de Jacopo Dondi, o inventor do reloxo astrolóxico, tal como lembra o seu apelido.

Na compaña de don Pedro e de Simonetta penetramos na catedral pra descubrir algún dos seus moitos segredos, aínda que con estes científicos nunca se sabe, porque comezan falando das pinturas murais e acaban preguntando pola chegada do millo a Galicia, que por certo, era unha das encomendas que nos levaban á cidade de Cunqueiro.

Cos dous anfitrións de diante, fomos ver a talla da Virxe, chamada a Inglesa, porque a trouxo John Dutton procedente da mesmísima catedral de San Pablo en Londres, cando a Enrique VIII deulle pola iconoclastia.

Logo tomamos un café na praza, mentres outros aproveitaban pra botarlle unha ollada ao pazo do rexidor Luaces. Daquela cruza pola rúa Enrique Cal Pardo e o historiador non perde a ocasión de saudalo. Tamén vemos a Gil Ares, con quen traballaron en Lugo algún dos científicos, hai xa uns cantos anos.

De seguido visitamos o alfar de don Pedro, pois ademais doutras actividades intelectuais, o noso cicerone é oleiro como ben sei eu, pois desde hai tempo teño unha virxe súa na casa.

E como don Pedro tamén é párroco do santuario dos Remedios, non o deixamos marchar ata que nos abre as portas pra sacarlle unhas fotos ao sepulcro do bispo Sarmiento, que é quen constrúe o templo sobre outro máis antigo de Benavides.

_Este Sarmiento moito fixo por Mondoñedo _ digo eu antes de coller camiño ás covas do Rei Cintolo co arqueólogo Abel Vigo.

Sarmiento, nos Remedios

Pablo Ruiz

No cemiterio de San Amaro hai un indicador da rota de Picasso polas rúas da Coruña. Nel din que alí está soterrada a súa irmá Conchita, morta ao final dos cinco anos que a familia Ruiz Picasso pasa en Galicia, pero ninguén sabe exactamente onde se atopa a súa tumba.

Ángel Padín, que é quen mellor coñece a estadía coruñesa do pintor, sospeita que seguramente foi cousa dun veciño da rúa Paio Gómez onde vivían os Picasso. Este home permitiulle ao pai facer o enterramento da nena no seu panteón e logo quedou sen poñer o nome.

Na Casa Picasso de Paio Gómez 4 hai unha reprodución do retrato que lle fai Pablo meses antes da súa morte por causa da difteria cando ten 8 anos. Os pais chamábanlle a Gordita. O historiador aproveita a visita prá falar do moito que sabe sobre a familia.

_A Lola, a outra irmá, chámanlle A Terremótica por dúas razóns. Unha, porque nace o ano 1884 en Málaga, cando un tremor de terra deixa un centenar de mortos naquela provincia e na de Granada. E dúas, porque a nena era moito máis traste e falcatrueira que Conchita.

En San Amaro tamén visitamos o sepulcro de Herminia Borrell, unha muller da que aínda se fala moito na Coruña. Estivo casada co multimillonario Nubar Salkis Gulbenkian, fillo do gran Colouste Gulbenkian, un dos homes máis ricos do seu tempo. Dela din que foi a primeira muller que fuma en España, aínda que prá levar ese título habería que ter máis documentación, porque no meu pobo había unha no século XIX que non sei se fumaba ou non, pero todos viamos que botaba fume polos ollos coma un basilisco. Tamén foi das primeiras que tivo carné de conducir e nos felices vinte bailou nos mellores salóns de Europa

_Victoria Armesto publica un libro titulado “Herminia” no que fala dela.

Juana Teresa Juega

Na crónica negra da Coruña hai unha data que interesa aos científicos máis ca ningunha outra, o 4 de marzo de 1908, o mércores de Entroido daquel ano.

Desprazámonos ao lugar dos feitos, a praia de Riazor, onde agardaba por nós o escritor José María Monterroso Devesa-Juega, que amais de selo, é parente da protagonista da historia.

Alí, entre as avenidas de Rubine e Buenos Aires tiñan asento varias casas de baños, como La Salud, da familia Dorrego, e La Primitiva, que daquela era da familia Juega.

A filla de don Ramón, Juana Teresa Juega, era entón unha moza moi guapa, amante da literatura e poeta ela mesma que viña de dar ao prelo o que sería o seu primeiro libro, Alma que llora. O seu noivo, ou como din nese tempo, o home que a pretende, é o tenente do reximento Isabel a Católica, José Morales Vilar, que non comparte as mesmas afeccións da rapaza. Cando Morales le na prensa que Juana Teresa vai facer públicos os seus versos e que serán prologados por Leopoldo Pereira, diríxese a La Primitiva, pregunta pola muller e unha vez diante dela, dispáralle por tres veces a súa arma regulamentaria. “¡Toma prólogo!”, contan as testemuñas que di o barbarote.

Créndoa morta, o militar avanza entolecido pola praia. Xa non gobernan nel os ciúmes, senón o arrepentimento pola atrocidade feita. Chega á beira do mar, volve a pistola contra el, dispara e morre.

A frustrada poetisa sobrevive ás feridas, aínda que lle quedan dous proxectís aloxados no parietal esquerdo. Meses despois, Juan Teresa casa co avogado de Melide Emilio Pereiro Quiroga. Alí vive setenta anos máis, afastada da avenida de Rubine e da creación literaria, pero non da cultura.

Sobre o balneario pesa unha maldición, pois alí xa houbo outros dous suicidios, un deles protagonizado por unha rapaza de amores non correspondidos.

Casas de Baños La Primitiva