Un dos cruceiros

A Noceda, en Lalín, chegamos preguntando por un cruceiro de moita sona. Curiosamente, era cousa do biólogo e non do historiador.

_Aquí non hai ningún cruceiro… _ dinos a primeira muller que vemos na estrada.

Os científicos escoitan a nova moi tristeiros, e Secundino trata de explicar a ausencia do monumento cun accidente, mentres arranca de novo a furgoneta:

_Se cadra o levou por diante un camión e non deu aviso a Patrimonio.

Avanzamos uns trescentos metros, non máis, e alí vemos un cruceiro á dereita, e outro cruceiro á esquerda.

_¡A multiplicación dos cruceiros! _ berra Miguel.

_É imposible que esta muller non saiba que ten dous cruceiros a trescentos metros da súa casa.

_Exactamente, é imposible. Eu sei o que pasou _ dígolles prá intrigalos.

_Pois conta.

_Como andades sempre ás présas, non deixastes que a paisana rematara a frase. Ela quería dicir que alí non había cruceiro ningún, pero que nada máis pasar a curva, había dous.

Non lles convence a miña teoría, pero calan e póñense a facer as súas medicións, que era pró que foran.

_¿Que ten de raro o cruceiro? _ pregúntolle ao historiador.

_Ter non ten nada. É interesante pró biólogo porque vén trala pista do galo de Mos nestas terras.

_E logo, ¿estáballe prohibido ao galo vir a Lalín?

_Sería un gran descubrimento.

_Non o dubido, pero, ¿e o cruceiro?

_Ao pé del pagábase un foro anual de nove ferrados de centeo e un galo que non cantara nin quiquiriquí, nin cacaracá.

_¿E logo como fai o galo de Mos prá supoñer que é un destes?

_Cocorocó.

_¡Madia leva! ¡Este ano non hai quen vos quite o Nobel de Bioloxía!

Santa María

A pedra de armas de Meréns

En Cortegada pega o sol como cando súan as serpes. Subimos ata o pazo de Meréns por ver unha pedra de armas que ten os escudos dunha boa chea de familias principais galegas. Na entrada do pazo hai unha fonte con auga fresca e a cada pouco, alguén mete a cabeza nela pra baixar as quenturas. Outros están encantados.

_Isto é o que se chama unha temperatura agradable _ di o Xocas.

_Será en Nixeria _rexeito eu _. Esta calor ofende ao sistema linfático.

Deixamos a casa dos condes de Ximonde camiño de Ribadavia, onde veñen as mesmas bafaradas de lume. Queren ver cousas dos xudeos, da Inquisición e das irmáns Touza, de tal xeito que fun dar unha volta polos arredores da Praza. Morto de sede penetro no pub Sefirot, onde hai un home así como da miña quinta.

_¿Dando unha volta? _ di o tipo pra laretar un chisco.

_Xusto. Unha volta a Galicia. Veño canda uns científicos na procura de historias.

_Eu podo axudarlles. ¿Ve aquela casa?_ pregunta mentres sinala o edificio de diante.

_¿E non vou vela, se é unha casa tamaño natural?

_Pois nela estaba o Hotel La Parra. En 1933 vén a Ribadavia Miss España, unha galega chamada Emilia Docet, acompañada de Eduardo García, o que logo será presidente da Deputación de Lugo. Despois dun partido de fútbol, Emilia vai á La Parra pra peitearse e poñer o colorete. Cando saben que a Miss está no hotel, xúntanse 30 ou máis persoas pra coñecela de perto. As trabes ceden e todos caen sobre a adega. Agás catro, a maioría dos feridos son leves. Emilia só rompe os tacóns e a xente lémbrao con humor: “Por ver a Miss España se hundió La Parra / y ahora que la he visto estoy en la cama”. Un dos feridos, José Fernández Abraldes, dille a súa irmá mentres caen: “Petronila que ben vamos”.

_Vou contalo aos científicos de seguido.

La Parra, na actualidade

Logano e Isabela, en Barbantes

Desta volta os científicos tiñan a encomenda de localizar ao máis grande artista de circo de Galicia, o gran Logano.

Logano é o nome artístico de García Lorenzo, un xenial contorsionista áereo natural de Alongos, dentro do concello ourensán de Toén. Aos vinte anos é contratado polo circo Ringling Bross, Barnum and Bailey, abríndolle as portas das mellores pistas do mundo. Despois dunha vida na primeira liña dos espectáculos internacionais, nada se sabe hoxe del.

Uns apostan a que Logano vive no estranxeiro, outros, que en Alicante.

Chegados a Alongos preguntamos nun bar e mandáronnos a outro, que xa é raro. Neste segundo sitio había un señor que non só coñecía a Logano, senón que era parente del… ¡e sabía onde vivía coa súa muller Isabela, artista coma el e compañeira de aventuras durante máis de sesenta anos ao longo de tres continentes!

_Se queren, eu mesmo podo acompañalos.

Dito e feito. Collemos o coche, cruzamos o Miño e media hora despois petamos na porta de Logano, na rúa dos Bello de Barrantes Estación.

_Vimos buscando unha persona… _ dixo Sabela timidamente antes das presentacións.

_¿A un delincuente? ¡Ah! Nese caso son eu.

_¿Logano?

_Así poñían os carteis dos circos.

Logano e Isabela recíbennos na súa casa e alí comezamos a falar deses anos dedicados ao espectáculo; dos outros artistas, da estatua que lle fixeron en Cuba, do éxito que alí tiña, dos Tonetti, de Pinito del Oro, de Marilyn Monroe…

_¿Coñeceu a Marilyn? _ interesouse Miguel.

_Coñeceu _ resposta Isabela _, pero o moi parvo non garda ningunha foto dela.

_Fixo ben _ dígolle eu _. cando estás con mulleres principalísimas non te paras a facerlles unha foto.

A familia artística do contorsionista ourensán nun recorte de prensa

A catedral de Ourense

O Misal Auriense, o primeiro libro editado en Galicia ocupa un lugar destacado no Museo Diocesano da catedral de Ourense. En Monterrei, onde o fixo o escribán de libros de moldes Gonzalo de la Pasera, vimos a copia que alí exhiben. Agora estamos diante do orixinal.

_Existe outro exemplar en Madrid _ di o historiador.

_¿E tamén temos que irlle tomar as medidas? _ pregunto eu con certo medo.

_Non, non é necesario.

_Pois menos mal, porque se hai que ir detrás da Biblioteca de Alexandría, eu márchovos. Quedei coa Filomena de tomar as uvas xuntos.

_Non é necesario seguir as pegadas do Misal Auriense madrileño… pero si as doutro libro.

-Conte, conte.

_No número tres da Revista Satírica Cándido, en 1946, aparece un relato de Giovanni Guareschi titulado Don Camilo. É o nacemento do famoso crego que personifica no cine o actor francés Fernandel e que conseguirá un millón de lectores ou espectadores conmovidos pola mensaxe conciliadora dentro da discrepancia que o escritor plantexa entre o sacerdote católico e o alcalde comunista, don Pepone Bottazzi.

_¿Buscamos a Don Camilo?

_Non exactamente. Quince anos despois, influenciado polo éxito de Don Camilo, Felisindo Grande Seara, un crego natural de Parderrubias, entrega á Editora Comercial de Ourense o orixinal doutra novela didáctica. No seu caso, os protagonistas serán don Proleterio e don Valdomino, nomes que dan título ao libro. A diferencia de Guareschi, a relación entre os personaxes de don Proleterio, o traballador marxista, e de don Valdomino, o representante do capital, é menos agradable.

Como traballo feito non corre présa, e xa que os científicos tiñan moito que facer pola tarde, propoño:

_¿E se imos xantar, que é algo que así xa non queda pendente?

A fortaleza de Monterrei

Aos pés de Monterrei todo o ceo é dun azul intenso, excepto o que hai por detrás do castelo, onde as nubes forman un nobelo de algodón.

_Alguén as puxo prá foto.

Os científicos querían ver, entre outras moitas cousas, unha Última Cea que se a colleran os do Código da Vinci, dicían eles, hoxe xa tiñan feito cromos con ela.

_Vaivos pasar coma onte. Moito investigacionismo, e ao final resulta que Romasanta é un empregado da Xunta.

Penetramos no castelo onde somos recibidos polas dúas persoas que mellor coñecen os segredos de Monterrei. E así, mentres algúns botaban unha cabezada á sombra do patio, os científicos pasaron máis de dúas horas de arriba pra abaixo por toda a fortaleza.

Cando volvimos a velos, viñan co sorriso pendurado dos beizos.

_Misión cumprida. Ímonos. Aquí temos traballo pra máis dun ano.

_¿Pero estaba o cadro? _ pregunto con cara de pampo.

_Si, pero iso é o de menos.

_Eu quero velo.

_Síntoo, Pelúdez. Xa o farás cando voltemos. Hai présa.

Dese xeito quedei sen ver a pintura. Se alguén pasa por Monterrei, que me chame, porque estes científicos non soltan prenda polo da espionaxe industrial e os copirrais.

Polo menos tiveron o detalle de pagar un convite no Europa de Xinzo, onde hai un camareiro que deberían darlle a Medalla do Mérito porque atendeunos coma se fosemos os condes de Monterei. E facía o mesmo con todos.

_Como dixo o multimillonario Nubar Gulbenkian, o número ideal pra unha boa cea é dous: Eu e un bo camareiro _ lembra o historiador.

_Non estou de acordo _ replico enérxico _. O número ideal é tres.

_¿Quen falta, Pelúdez? ¿A Filomena?

_Non. O primo que pague o convite.

O cadro

Fortaleza de Monterrei

A viaxe ata Monterrei foi a chimpos. Primeiro paramos en Allariz, logo en Rairiz e tamén en Xinzo.

Un científico quería mostras de samesugas da lagoa de Antela.

_Teña coidado, que por menos dunha samesuga xa meteron a más dun no cárcere.

_Desculpe, non pensaba matala; só sacarlle unha foto.

Como non atopa o becho, o biólogo dedícase a recoller mostras da merda dos paxaros que tiña o teito da furgoneta.

_Así saberemos se están a entrar novos paxaros en Galicia.

_¡Ah! ¿Pero van vir de fóra?

_¡Os de peteiro e pluma, Pelúdez!

En Allariz quedamos con Luis Martínez Risco na Fundación que conserva o legado de Vicente Risco. Como os científicos andaban detrás dun calendario que seica que fixo don Vicente en vida, comezaron a mover os mobles de sitio, pasaron as follas de todos os libros e déronlle a volta a todos os cadros.

Como é un bieito, Luis deixaba facer.

_Estráñame moito que ese calendario estea na Fundación e que eu non o saiba.

_Si, si _ dicíalle o director _. Agarde que lle conte o que aconteceu con Aurelio Aguirre.

Pero ao calendario pasoulle o mesmo que ás samesugas, que non apareceu. Postos a buscar desaparecidos, o equipo sae disparado ao bosque na procura do home lobo de Allariz, coñecido polo mal nome de Romasanta, que segundo din algúns, foxe da cadea e anda a matar xente polos camiños varios anos máis.

_Se cadra aínda vive _ di o Secundino pra animar o paseo por entre as árbores.

Daquela escoitamos un ruído e vemos a un paisano que se ergue de entre as follas cos pantalóns na man.

_¡Romasanta! _ berra Miguel e todos botan a correr.

E o home remata de limparse e marcha por onde viñera.

Despacho de Risco

San Finx

No Concello de Lousame agardaba por nós Maite Sobradelo que hoxendía é a encargada de recuperar a memoria das minas explotadas pola compañía The San Finx Tin Mines Limited, que alí se establece en 1897. Son minas de estaño e de wolfram que agochan historias de prosperidade, miseria, guerra, ingleses, enfermidades, roubos, contrabando, redadas e mortes.

Acompáñanos ata o museo onde se expoñen os recordos daqueles tempos. Está a uns dez quilómetros de Lousame e no percorrido pódese ver unha das panorámicas máis extensas de Galicia, con Noia ao fondo, aberta ao mar, e de novo, as terras de Muros.

_É lóxico que houbese episodios violentos. O mineral era unha fonte de riqueza que estaba a rente da terra e que tentou a moitos pra facerse con el dun xeito ou doutro.

Aquí tiñan unha frase pra falar diso: “Ir á roubacha”, un eufemismo de roubo. Cóntanos tamén Maite que máis dun aproveitado solicitou permisos mineiros en lugares onde non había wolfram. Eles contrataban a xente que picaba durante o día sen obter nin un anaco de mineral, pero pola noite roubaban nas outras minas e pola mañá facían aparecer sacos cheos nas súas.

_Era o sistema pra branquear a mercadoría roubada. Un dos meus avós, Ramón Tubío, que era de Villar, traballou nunha desas minas e dicía que todo canto sacaban non levaba nin unha chisca de mineral, así que xa poden imaxinar de onde viña o dos sacos.

No poboado están a facer obras de reconstrución e mellora coa intención de que sexa visitable. Días atrás apareceu unha pistola deses tempos revoltos.

_Houbo mortes. Claro que as houbo _ di Maite marcando cos ollos un aceno tristeiro.

_O mesmo ca min _ soltei eu _, que estou morto de fame despois de tanta mina percorrida.

Pero aínda houbo que chegar a Santiago pra xantar.

Á roubacha

Sarmiento

No Instituto Padre Sarmiento recíbenos moi amable o seu director, Eduardo Pardo de Guevara y Valdés, co que percorremos o edificio.

Aínda non se coñecía o premio extraordinario de Doutorado a Pablo Piñeyro Maseda, pero víase que o director estaba moi satisfeito.

_A fondura e calidade dos proxectos nos que actualmente participamos é o maior orgullo do Padre Sarmiento.

Esas palabras movéronme a curiosidade:

_¿E que tal levan o de poñer granxas de percebes nos cortellos, que algo oín falar?

_Non é competencia do Padre Sarmiento, pero polo que eu sei _ dixo o home _, o tema pinta fatal.

_Mágoa. Agora coa crise víñanos de medo, porque temos os cortellos baleiros, sen vacas que fagan de okupas.

Na biblioteca os científicos atopan un xornal antigo que viñan buscando nos últimos tres meses.

_Dentro de moi pouco todas as hemerotecas estarán tamén en internet, e eses tres meses serán tres minutos.

Despedímonos e ao saír á rúa San Roque vemos que veñen Alfonso Ribeiro e máis Xosé María Vilabrille:

_Home, Pelúdez. Tiñamos ganas de botarlle o ollo.

_Vostedes dirán.

_Así que queres facer un Colexio de Xornalistas Lucenses en Santiago e non contas con nós.

_Deixádevos de parvadas e imos encher o bandullo, que van dar as tres, e un, modestamente, segue o horario europeo.

Pola tarde fomos ao cine, pero ao Yago, que leva pechado desde a morte de Xan das Bolas.

_Nos 70, vivo aínda don Claudio, o Yago estrea por equivocación unha película de mulleres espidas que enche a sala en todas as funcións ata que a autoridade se decata. Era a versión pra Inglaterra de Las Melancólicas, con Rabal, Analía Gadé e Santoni.

_Lémbroo. Cando dei chegado… xa a quitaran.

O cartel da película

Carlos IV, o Goya de Raxoi

Atopamos a Xosé Antonio Perozo no Obradoiro. O director preguntoulle polos seus fillos, Ozo e Llerena, porque hai anos eles tamén formaron parte do equipo dos científicos.

Eu díxenlle:

_Oes, Perozo; a túa filla chámase así porque ti naciches en Llerena. Sorte tivo de que non naceras en Don Benito, que está ben perto.

O xornalista sorriu e acompañounos ao Concello. Alí estaba Mercedes Rosón Ferreiro, que é a que leva Urbanismo e Vivenda e que coñecía ao Xocas por ter vivido na mesma casa.

_Vimos ver a Goya.

_Non está. Saíu _ resposta unha rapaza moi simpática do Gabinete de Comunicación.

O Goya que os científicos queren ver é un retrato de Carlos IV que atopou por alí perdido en 1908 o cronista da cidade, Celestino Sánchez Rivera, de alcume xornalístico Diego de Muros, e que hoxe está nun dos pasillos de Raxoi.

A propia Mercedes Rosón préstase a facer de cicerone.

_O cronista Sánchez Rivera tíñalle xenreira á escritora inglesa Miss Gallichan, porque nalgún artigo daba a entender que foi ela e non o cronista quen fixo o achado.

_Estes ingleses, sempre varrendo prá casa. Mira pró xeneral Moore. Ten unha tumba na Coruña coma se fose o heroe da guerra, cando en realidade morre fuxindo dos franceses.

_¡Carai, Pelúdez! ¡Moito se adeprende na súa compaña!

_Eu nada sei. Díxomo o coronel José Navas, que é o director do Museo Militar coruñés.

Fóra xa do Concello e outra vez diante do Obradoiro, topamos con Romay Beccaría, quen nos conta unha experiencia ben curiosa:

_Veño facendo o Camiño desde Cercedilla cun grupo de 23 enfermos de ril. Un día fan a hemodiálise e ao seguinte peregrinan.

_Pois felicíteos da nosa parte.

Moore en San Carlos

 Biblioteca América

No bar de Santiago onde quedamos co Lois Celeiro tamén estaban Fernando Salgado e a muller.

_¿Xa fundastes o Colexio de Xornalistas de Lugo? _ coméntalles o director ao chou.

_Fala con García Palmeiro, que diso tedes experiencia.

_Tamén a ten Luis Pérez.

_Que o amañe José Manuel Rey.

_Ou Fernando Ramos.

_Non, Fernando xa fixo o Colexio de Vigo.

_Pois Perfecto Conde, ou Rodil, ou Pereiro, ou Campos… mira ti se abondan socios.

Eu, que xa comezaba a estar farto de tanta leria e tanto xornalista, pedín un plato de callos. Os outros, ensaladas e un espárrago a repartir.

Celeiro levounos á Biblioteca América. Entre o xornalista e o historiador ilustráronnos sobre ela.

_ A biblioteca foi o capricho e a ilusión de Gumersindo Busto, un emigrante galego en América, especialmente despois de que Busto non puidera levar a cabo outros proxectos universitarios de maior fondura.

_A América é hoxe unha reliquia incrustada en Fonseca. Un espazo paralizado no tempo, onde todo fala do triunfo do coñecemento a través da emigración. E porque non, dunha expectativa frustrada polas dificultades, como tantas veces ocorre na vida.

Non puiden por menos que confortar ao pobre Gumersindo Busto, a quen imaxinaba todo tristeiro no ceo.

_Era listo don Gumersindo. Púxolle piso aos libros, e leva máis dun século sen pagar o aluguer.

De seguido saímos ao patio de Fonseca, que tiña turistas por diante e por detrás. Certo. Vin unha parella que se fixo unha foto diante da estatua de Alonso III de Fonseca. Logo déronlle a volta e fixéronse outra contra o cu do fundador, que como ben saben, está sentado nunha cadeira.

_Se cadra, un deles traballa nunha comisaría _ arrisquei como hipótese lóxica.

Ficha policial de Alonso III de Fonseca