Pereira de la Riva, el poeta de la grande y pequeña historia

24 de Marzo , 2021

El escritor, político y periodista de Lugo se define como “el bardo oscuro”

EL FERROLANO ANTONIO Cirvigo y Vorca _ las letras desordenadas del nombre Victorino Novo García _, dice de él que fue “periodista per se, y literato per accidens”.

Quizá sea correcta la visión del personaje por parte de un coetáneo, pero desde la perspectiva actual, en Aureliano José Pereira de la Riva (Lugo, 1855) se aprecia más vigorosa su faceta literaria y buena parte de la culpa debe ser achacada a su Romancero de la Ciudad de Lugo y a otras composiciones donde quiere llevar la historia de su ciudad y de Galicia a la altura literaria alcanzada por otros.

¿Quién soy?, se pregunta para reafirmarse en su meritorio autodidactismo. El bardo oscuro, se responde. Este carácter de poeta poco instruido le perseguirá siempre y le costará la ausencia en muchas antologías y el olvido en los trabajos fundacionales de la Real Academia Galega.

Historia y leyendas, como la de A cova da serpe, son constantes en Aureliano José como resultado de un proceso de imitación. Entiéndase bien. No como copia de nadie, sino como seguidor de otros ejemplos.

Vuelve su vista hacia Bécquer, cuyo influencia es muy evidente, pero también se fija en Goethe y Zorrilla, sin olvidar a Campoamor, Heine y Byron. Entre los gallegos, sus referencias se centran en Rosalía, Pondal y Curros Enríquez.

También él persigue la historia menuda, aquélla que los ingleses diferencian de la history llamándole story. Por ejemplo, sus Cousas da aldea, tan alabadas por Curros, y sus Mocedades.

Lonxe d’a terriña, que data de 1876, es musicada por Xoán Montes, así como Antroidada y A sega. Pero la producción final de Aureliano José es mucho más extensa a través del teatro, con el drama Soledad y el sainete Los capitalistas, y del ensayo, con estudios sobre Las murallas de Lugo, Paralelo entre Shakespeare y Calderón, y Memoria acerca de las industrias que pueden establecerse en Lugo.

También es poeta en castellano con dos libros, Impresiones y recuerdos (1877) y Otoñales (1889), además del Romancero… Esta obra, A Cova d´a serpe, el estudio sobre las muralla, la memoria sobre las industrias y ¡Terra… a miña!, son premiadas en 1891 por la Asociación de Escritores y Artistas de Lugo, que preside Sotero Bolado.

A partir de 1879 es director y máximo ideólogo del Diario de Lugo, sin dejar de lado un empleo en la administración que le procure el sustento. Cinco años después, sus críticas al diario conservador El Porvenir, de Santiago, le obligan a cerrar el Diario. Volverá con otra cabecera, El Regional, de ideología federalista.

En ese sentido, promueve la Asamblea Federal de Galicia de 1886 en A Coruña, y la de 1887, en Lugo, para aprobar el proyecto de Constitución del futuro Estado gallego, que realiza Segundo Moreno Barcia en 1883 y que ya ha sido narrado en esta colección con sus crisis y divisiones.

El 86 resulta ser un año especialmente trágico para él, ya que muere su único hijo, Gabriel, y se ve obligado a sofocar un incendio en la plaza de Lugo, siendo director de El Regional, lo que le vale grandes elogios.

También entonces es concejal de Lugo. En 1891 ingresa en el Partido Liberal Dinástico, lo que le acarrea las críticas de sus antiguos camaradas. Marcha a Madrid con graves problemas económicos y allí se hace funcionario de Fomento, sin perder de vista la actividad cultural de los gallegos, ni el movimiento obrero, para dar como resultado una extraña mezcla de monárquico regionalista de querencias socialistas. Muere allí en 1906.

María Rosa Cortón, la clave humorística de Jardiel Poncela

23 de Marzo , 2021

La sarriana amamanta al escritor y éste ve en ella la justificación para hacer reír

EL MATRIMONIO FORMADO por Enrique Jardiel Agustín, delineante de Obras Públicas a la par que cronista de sucesos y luego parlamentario, y Marcelina Poncela Ontoria, maestra y pintora, inicia su andadura común en la parroquia madrileña de Santa Bárbara el 29-XII-1894.

Se instalan en la travesía de Belén y tienen tres hijas sucesivas, María del Rosario, Angelina y Aurora. Cuando ya se han trasladado a la calle del Arco de Santa Ana, llamada hoy Augusto Figueroa, el 15 de octubre de 1901 tienen un cuarto retoño, un varón, que como habrá adivinado el lector perspicaz, será más adelante el muy popular escritor Enrique Jardiel Poncela, sinónimo de humor en todas sus novelas, obras de teatro y columnas periodísticas.

Antes de la llegada de Enrique, el matrimonio pierde a Aurora, cuando la niña tiene dos años, y por ese motivo Marcelina cree conveniente que le ayude en la crianza un ama, una opción muy habitual en esas fechas cuando la casa es pudiente, haya o no causas reales que la justifiquen.

Dentro del honroso cuerpo de las amas de cría, muchas de ellas dedicadas a la alimentación de huérfanos y expósitos, destacan por fama contrastada y por abundancia en la oferta, las gallegas.

Marcelina se pone manos a la obra y de no tener otra fuente de información a mano, lo lógico es pensar que haya acudido a las secciones de los periódicos donde estas mujeres se brindan, como en la contraportada de El Heraldo de Madrid. La localización en la prensa de la mujer que se contrata en la casa de los Jardiel Poncela es la tarea de la aguja y el pajar, sin embargo hay un anuncio en El Heraldo que por la fecha y por su redacción reúne los requisitos para ser el correcto, y se non è vero, è ben trovato.

Dice así: “AMA DE CRIA gallega, de 22 años, casada, leche de seis semanas, desea para casa de los padres. Informarán: Ronda de Toledo, 10, carbónª”.

El escritor, al que en ese tierno momento llaman Potito _ otro chiste tratándose de amas de cría _, recuerda dos datos fundamentales de la mujer, su nombre y su procedencia, es decir María Rosa Cortón (Sarria, 1879). El año se lo añadimos nosotros haciendo bueno el anuncio de marras.

Mucho tiempo después, cuando en 1928 publica Amor se escribe sin hache, el escritor explica la importancia en su vida de la sarriana María Rosa: “Definir el humorismo es como pretender clavar por el ala una mariposa utilizando como aguijón un poste del telégrafo. (…) El admirable maestro en el género, Wenceslao Fernández Flórez, a quien tanto debe la exquisitez literaria española, y que con los proyectiles de sus obras ha abierto un boquete inmenso en la ñoñería, en la pedantería y en la ridiculez antes dominantes, dijo en una interviú que sólo los que nacen en Galicia pueden ser humoristas. En un principio esto me aterró pues ya he dicho que soy madrileño. “¡Dios mío! _ gemía angustiado _, ¿por qué no me hiciste nacer en Galicia? ¿No comprendías, con tu suprema sapiencia, que haciéndome nacer en Castilla me chafabas para siempre el porvenir artístico?) Fueron unos días dolorosos. Pero felizmente me tranquilicé en seguida al recordar que mi ama de cría era gallega, y entra, por tanto, en lo probable que al transmitirme el jugo de sus pechos, me transmitiera también la cantidad de galleguismo necesaria para ser humorista. Y desde entonces vivo tranquilo.

Aquella noble mujer, cuyo paradero ignoro, se llamaba María Rosa Cortón, y era de Sarria (Lugo). Vaya una memoria, ¿eh?”

Díaz de Lecea inventa la caza de avutarda en avión

22 de Marzo , 2021

El Hijo Adoptivo de Monforte une pilotaje y deporte en una extraña modalidad vigente unos cuantos años

EL CUARTO MINISTRO español del Aire _ hubo ocho, y todos con Franco _, fue José Rodríguez y Díaz de Lecea (Matanzas (Cuba), 1894). Es cubano de cuna, pero Hijo Adoptivo de Monforte, porque allí transcurre parte de su infancia y su adolescencia, y allí está enterrado su padre, el capitán de Infantería, Castor Rodríguez Lemus, que es destinado a la ciudad del Cabe después de participar en la guerra de Cuba.

En su condición de piloto en Marruecos, héroe del aire, titular del citado departamento y consejero de Estado, Lecea tiene una biografía bien estudiada, incluso en el detalle de sus entrevistas con Ramiro Rueda, Otero Aenlle y García Portela para que lleven a buen aeropuerto el Real Aeroclub de Lugo.

Luis López Díaz-Pallín se lo agradece toda la vida realizando un homenaje floral a la monfortina tumba de su padre el Día de Difuntos de todos los años, quizá por no conocer la fecha de su aniversario, el 14 de enero (1905).

El propio Lecea se deja caer por Monforte para honrar al padre y para comer con sus compañeros de los Escolapios, antes y después de ser ministro. Incluso planea el aterrizaje de su alumna María Bernaldo Quirós en la ciudad, tras un salto desde Madrid, camino de la playa de Riazor, a donde llega en olor de multitud.

Pero salvada su biografía por abundancia de fuentes, queda un aspecto menos conocido del personaje, cual es haber inventado lo que se llamó la cetrería moderna, la caza de avutardas con avión.

Como lo oyen, si leen esto en alto. Aunque la caza de la avutarda está prohibida desde 1980, España era y es el país donde más abunda esta gran ave voladora y a Díaz de Lecea le cabe el honor de haber iniciado una práctica que exige gran dominio del pilotaje.

Todo comienza el año 1922, en uno de los vuelos que realizan los pilotos militares desde Getafe y Cuatro Vientos. A bordo de su Avro, el teniente Lecea da las clases pertinentes a un alumno cuando divisa una bandada de paso hacia el Sur. Decide perseguirlas y logra separar del grupo a una, que observa horrorizada cómo se le viene encima un aparato del Ejército español.

La acosa hasta Toledo, que no es una exageración, sino una descripción. Allí aterriza exhausta en una charca. Lecea también, pero cuando le va a echar el guante, la avutarda remonta el vuelo y se las pira.

Por la tarde tiene otra clase, ahora con el alumno Estéfany, y aparece otra bandada. Vuelve a lanzarse en su persecución y aisla a otra. El animal da mil vueltas y otras mil la avioneta. Los mira desesperada. Ellos le devuelven la mirada. Así tres cuartos de hora. Por fin logra herir sus remeras primarias con el ala de su aparato y el ave cae dando volteretas en Pinto. Ya saben, cerca de Valdemoro.

Ajajá, se dijo Lecea. He aquí un nuevo deporte. Y comenzó la caza de avutarda como instrucción de vuelo y como modalidad cinegética, de la que habla Miguel Delibes y a la que se refiere el sello de Correos que ilustra el presente cromo.

En junio de 1927, Alfonso XIII y Victoria Eugenia presencian una exhibición aérea en Cuatro Vientos. Lecea acosa a una avutarda por encima de los reyes, lo cual es seguido con interés por los espectadores.

El futuro ministro consigue agotar al pájaro y éste viene a caer a pocos metros de los monarcas, donde es recogido por un oficial que se lo lleva. La reina reanima a la avutarda dándole de beber un sorbo de agua. Primo de Rivera propone que sea enviada al Parque Zoológico de Madrid, como así se hace.

Allí pudo descansar, pero demasiado.

Darío Lamazares, al frente de 27.000 gallegos

21 de Marzo , 2021

Sale de Antas de Ulla con 14 años de edad en plena guerra y va a unificar las asociaciones gallegas de Buenos Aires

FUE UNO DE los albaceas designados por la Municipalidad de Buenos Aires para el traslado de los restos de Castelao desde la Chacarita al panteón de San Domingos de Bonaval.

El traslado tuvo lugar en 1984 y pocos meses antes lo entrevisto en la capital argentina, donde es una auténtica autoridad, ya que Darío Lamazares Pena (Antas de Ulla, 1923), está entonces al frente de 27.000 gallegos, un colectivo de mucha influencia.

Había nacido en Lebesende, un lugar de San Pedro de Queixeiro, muy cerca ya de la provincia de Pontevedra. Me narra su peripecia con una frialdad y un realismo que hoy, por fortuna, asusta: “A los catorce años mis padres me mandaron a Buenos Aires”. Las opciones tampoco son muy halagüeñas, porque quedarse en España, siendo el año 1938, significa casi dos años más de guerra y un incierto futuro.

Darío resume el contenido de su equipaje: “Mis manos que me servirán para trabajar, mi honestidad aprendida de mis padres y una tarjeta de presentación que mantengo, el orgullo de ser gallego”.

“Por lo tanto conozco bien el mundo de la emigración, pues tuve que luchar desde el principio con la tenacidad y el pundonor de todo gallego que no quiere volver fracasado a su tierra”.

Recuerdo a Lamazares en ese momento como un hombre corpulento, pero sin excesos; alegre, optimista, satisfecho de su trayectoria, a punto de cumplir los 45 años de estancia en América, y al mismo tiempo con la misma nostalgia de Galicia que el primer día. Tanto es así que al ser obligado por mis preguntas a bucear en sus recuerdos, el hombre está a punto de romper en lágrimas y sus palabras se entrecortan para decirme que “mi madre quería que volviese, y después de demorar mucho el viaje, cuando decido ir, ya hacía dos meses que había muerto”.

Tampoco ahorra emoción para hablar de su maestro en Antas, Benedicto García y García, “a quien le debo las bases fundamentales que luego me permitieron ir abriéndome camino en estas tierras. No sé que habrá sido de él, pero en cualquier caso quiero que sepa mi profundo agradecimiento”. Benedicto García continúa su actividad docente hasta los años setenta y dirige con gran acierto la iniciativa Pequeña Universidad de Antas, noticias que desconoce Darío.

El 9 de enero de 1943 se funda el Centro Lucense y ya lo hace, pese a su nombre, con intención de aglutinar a todos los gallegos. “Los domingos nos juntábamos con los que llevaban cierto tiempo allí y en la medida de lo posible se daban consejos o se establecían los contactos oportunos para organizar aquel contingente humano”.

El Centro llegó a tener quince organizaciones territoriales, de A Fonsagrada, Monterroso, Antas, Chantada…

Desde 1979, tres años antes de la entrevista con Lamazares, las distintas agrupaciones gallegas establecidas en Buenos Aires habían desaparecido como tales para dar forma al Centro Galicia, única entidad social, cultura y deportiva gallega de la capital.

Sus cimientos habían sido, además del Centro Lucense, la Asociación Gallega y los centros Orensano, Coruñés y Pontevedrés. Su primera directiva, que en el momento de la charla sigue siendo la que rige el organismo, la preside Lamazares.

Sus cifras lo dicen todo. 27.000 socios, 22 disciplinas deportivas en las que compite, 60 profesores del Colegio Santiago Apóstol y 21.500 metros cuadrados de instalaciones. “Somos la primera sociedad de Buenos Aires con diferencia”, resume su presidente con orgullo.

Merece la Orden del Mérito Civil y la medalla de bronce de Galicia y fallece en 2007.

Díaz Moreno, dueño de mil secretos de Estado

21 de Marzo , 2021

El de Baralla ocupa una docena de cargos de extrema sensibilidad gracias a su discreción y eficacia

DURANTE LOS ÚLTIMOS años del XX, mantuve irregulares comidas con Joaquín Díaz Moreno (Baralla, 1916). Yo sabía que había ocupado infinidad de cargos oficiales que le proporcionaron información sensible y aunque sólo fuese por curiosidad profesional, intenté tirarle de la lengua en cada ocasión.

Mi empeño y su resistencia suponen un constante juego de tira y afloja que a él le agrada y a mí me desespera, pero que a los dos entretiene.

En aquellas fechas, Joaquín es uno de los colaboradores locales más asiduos de El Progreso y en sus páginas han quedado informaciones y opiniones muy valiosas de un funcionario tan cercano a los secretos como él que deberán ser consultadas con lupa.

Cierto es que no todos los temas que él domina salen en aquellos artículos por una razón muy sencilla. Está sujeto al secreto. Otros, como Gibraltar y la política internacional, son habituales.

La vida de Joaquín Díaz Moreno, como la de su hermano Luis, comienza y termina en la Casa Torre de Basille, donde Fole quiso ver el hogar de Tello de Neira, el personaje de Lope de Vega para El mejor alcalde, el Rey, aunque sea una casa cercana.

Por allí habrá aprendido los chascarrillos de Odón Moreno Mouriz, su tío y padrino, ocurrente redactor de El Monitor de Becerreá, cuando lo deja Antonio Correa, y que reposa como él en Santiago de Pousada.

Díaz Moreno comienza siendo secretario del gobernador civil de Lugo y más tarde director general de Administración Local, José García Hernández, que será vicepresidente cuando Arias Navarro sustituya a Carrero.

Su trayectoria por instancias del Estado continúa como delegado-jefe de Policía de Tui y Vigo, de donde sale en 1961 tras un homenaje por su ingreso en la Orden del Mérito Civil, logrado allí por una labor de control y orden en torno a la frontera portuguesa.

Ese tiempo le sirve también para hacerse celtista hasta las cachas y en alguna ocasión _ por ejemplo, cuando gana al Real Madrid _, Joaquín emite unas cartas de felicitación tan entusiastas que no repara en su cargo público y en la conveniencia de rebajar su partidismo.

También se gana allí la encomienda de la Orden imperial del Yugo y las Flechas y nuevos destinos tan delicados como la secretaría particular y política del gobernador civil de Barcelona, Vega Guerra; la Comisaría de Mieres y la de Marbella, tan solo durante los meses de verano.

Nótese la sutileza del nombramiento. Invierno en Mieres, y verano en Marbella. Y no es por darle vacaciones, sino para garantizar que el nuevo atractivo turístico español esté tranquilo.

Ahora se gana la Cruz al Mérito Policial, con distintivo rojo, y en 1966 se convierte en jefe de la Frontera Sur de España y delegado de Orden Público en el Campo de Gibraltar. La sensibilidad de los destinos crece y se diversifica. La recompensa en este caso es la Orden de Isabel la Católica.

Desde Algeciras escribe una sentida nota necrológica a la muerte de su amigo Manuel García Portela.

Nuevo salto a las jefaturas de Policía de Zaragoza y Valencia, y nueva condecoración. Esta vez, caballero de la Orden de Cisneros, porque no la tenía.

Es nombrado consecutivamente subdirector y director de la Secretaría General de Seguridad del Estado, cargo desde el que vive, por ejemplo, el atentado de la calle Correo.

De ahí, a la jubilación en Lugo y a no contarme casi nada de lo mucho que vivió. Sin embargo, se le acusa de pasar información privilegiada a Fraga. A Fraga no sé, pero a mí, no.

Luis Crende, el mejor encuadernador sin saberlo

18 de Marzo , 2021

La afición a los libros de su padre le inculcó el oficio, aunque tardó años en darse cuenta

LUIS-JOSÉ CRENDE Castañeda (Lugo, 1908), observa el mimo con el que su padre, Manuel Crende Núñez, trata los ejemplares de su surtida biblioteca en el domicilio familiar de A Ruanova y lo admira. Ve cómo los encuaderna y los almacena en perfecto orden, pero todavía no sabe que está atrapado por la misma bibliomanía que él. Una bibliomanía benigna y beneficiosa que ya ha tomado asiento en su inquieto cuerpo de adolescente.

Manuel Crende es el dependiente mayor de la farmacia de Iglesias Fariñas en Conde Pallares, la que será de Figueroa. Se casó en Santiago el año 1906 con Encarnación Castañeda Jurado, hermana de José, compositor y director del Orfeón Veiga en Mondoñedo, amén de otros atriles.

La pareja se mantiene catorce años, hasta el fallecimiento de ella. Tienen cinco hijos siendo Luis el primogénito. Algunos mueren pronto, como Remedios, que sucumbe a los 17 años, o María, a los dos. Cuando se queda viudo, Manuel se casa con su cuñada Teresa, como era habitual entonces, pero también muere muy pronto, a los 31 años, debido al tifus.

Además de bibliófilo empedernido, Manuel colabora en algunas publicaciones como La Provincia y Galicia en Madrid bajo el seudónimo Eme de Ce.

En primera instancia, Luis se hace cabo del Regimiento Zamora y es destinado a Coruña, desde donde pide ser trasladado nada menos que a Cabo Juby, en el norte del Sáhara español.

De ahí debemos saltar diez años más adelante, a 1933, fallecidas ya las hermanas Castañeda, su madre y su tía madrastra, cuando se presenta en los salones del Lar Gallego de Madrid como caricaturista de estilo y firme pulso.

Se hace llamar Suevia. Como Cesáreo González a su productora y como varias revistas gallegas a lo largo del siglo, y así firma el medio centenar de caricaturas que cuelga en Lar, cinco de las cuales reproducimos en el cromo.

Son, como se ve, personajes de la política, a los que debemos añadir Azaña, Besteiro, Zulueta, Maciá, Álvarez Neira… La crítica los alaba por originales y llamativos. Varios recuerdan los trazos del Divino Hojalatero, porque son los propios del arte de esa época. Piensen en algunas geometrías de Maruja Mallo.

Por supuesto, los comentaristas achacan su labor a la socarronería gallega y le auguran éxitos, aunque debe uniformizar su estilo y dedicar a cada caricatura un mismo esfuerzo.

En plena exposición, Luis-José debe regresar a Lugo porque su padre ha caído gravemente enfermo. Su vida sufre un apagón y del caricaturista nunca más se sabe, salvo en los recuerdos del hombre, que ahora se instala en Vilalba para convertirse en uno de los encuadernadores de mayor fama en toda Galicia, por el mimo y cuidado con los que labora.. como su padre.

Cuando alcanza el medio siglo y parece afianzado en la encuadernación, reconoce haber ejercido cincuenta mil oficios y profesiones. Son menos, pero son bastantes.

Pintor, dibujante, autor de litografías _ muy al estilo de Romero Boelle _, caricaturista, avicultor… y encuadernador, que es la actividad que le llena y satisface.

Agustín Fernández Paz escribe en un artículo de nostalgias: “Me acuerdo del señor Crende, un encuadernador que le prestaba libros a mi padre y que a mí me regalaba onzas de chocolate negro”.

Como todo en esta vida, la encuadernación tiene un defecto. Pocos son los que se gastan los dineros en trabajos de mérito. Él está muy satisfecho de uno para Manuel María y otro para un notario de Mondoñedo.

Ramón Villares, setenta anos de Historia

17 de Marzo , 2021

O catedrático de Cazás analiza Galicia co microscopio dun químico e coa perspectiva dun astronauta

RAMÓN VILLARES PAZ (Xermade, 1951) é un deses escasos personaxes que acadan a condición de inabarcables, especialmente cando se trata de comprimilo nunhas poucas liñas, como é o caso.

Se se trata de dar cumprida información do que vén facendo nesta vida, abondan os cargos e os títulos das súas publicacións para encher os folios. E se non o fas, a biografía queda coxa por todos os lados.

A sorte que teño é que sendo amigo de Moncho e de Berta desde a nosa adolescencia, saberán desculpar as medidas do traxe que tento facerlle. Como comezan a sucederse homenaxes e recoñecementos onde calquera pode atopar os datos que aquí non figuren, aforro o currículo.

O lector xa saberá que Ramón nace en San Xulián de Cazás porque de sempre foi preocupación súa dicilo con toda exactitude, se cadra para que o lesen os mozos da inmediata parroquia vilalbesa de San Martiño de Belesar, cos que en Cazás nunca houbo boas relacións de veciñanza.

Ramón di que é de Cazás como seña de identidade, pero logo engade, “son home nado en Cazás, que agora estou en Santiago, porque me gusta a investigación. A profesión que teño, dedicarme ao estudo da Historia”.

É unha máxima científica que vai aplicar sempre con resultados sorprendentes, pois é quen de seguir a xenealoxía de señores e vasalos como pezas imprescindibles dun crebacabezas que se chama Galicia e que el utiliza unha a unha nos seus traballos ata obter a visión completa daquilo que investiga para logo poder contalo.

Así mesmo afirma que se define galego, pero non dun xeito excluínte, “non só galego”, senón “persoa comprometida coa terra na que está”. Aínda que para desenvolver ata o fondo todo o que esta afirmación quere dicir, precisariamos ler boa parte da obra de Ramón Villares, desde o discurso de entrada na Real Academia Galega sobre o Adrián Solovio que foi Otero Pedrayo en Arredor de si, ata os discursos como presidente do Consello da Cultura Galega, pasando por aquelas primeiras charlas sobre o agrarismo e a historia de Galicia, cando a prensa comeza a chamalo “novo profesor”, para pasar axiña a telo como “recoñecido conferenciante” e pouco máis adiante, “ilustre historiador”, “eximio catedrático”, decano, reitor, ou simplemente, mestre.

O edificio cultural de Villares comeza na escola de Cazás, a do Calvario, que Ramón naturalmente investiga para saber que é iniciativa dos veciños o ano 1927 cunha subvención do concello de dúas mil pesetas, a diferencia doutras moitas escolas, que son pagadas polos emigrantes.

Alí recibe durante seis anos o ensino da vilalbesa Carmen Gaioso, que algo ve distinto naquel pícaro, pois está convencida de que debe ir á universidade. A mestra estará satisfeita, pois se pode dicir que lle fixo caso.

Ten a sorte de contemplar a electrificación de Cazás o ano 1957, o proxecto máis caro de Xermade cun presuposto de 281.000 pts, tres veces máis có do camiño de Mazandoi a Porto Sonto. A luz sempre é boa para a Historia.

Outros seis anos pasados no seminario de Santa Catalina de Mondoñedo confírenlle a máis prezada pátina como intelectual dese bispado. Xa se sabe que Cunqueiro se laiaba de non ter estudado nel, aínda que foi alumno oínte de don Francisco Fanego. E como estaba fóra da aula, engado eu que foi oínte e invidente.

Comillas é o prólogo á Facultade de Filosofia e Historia de Santiago, onde remata os estudos en 1973. Logo, no 1980, será doutor e premio extraordinario, e no 1987, catedrático de Historia Contemporánea.

110 Lucenses singulares

De Ramón Villares díxose sempre a mesma loubanza. É un home a consultar. Nós fi xémolles caso e por iso construímos unha especie de dicionario básico do seu pensamento a xeito de resumo. Son Os Villares da Terra.

AXUDAS [Subvencións].- Hai unha idea reducionista que identifica o benestar da cultura con subvencións públicas. Non nego que deba habelas, pero é preciso mudar os procesos, subvencionando aos lectores ou consumidores e non tanto aos produtores. É moi frecuente escoitar que «está mal o libro, está mal o audiovisual; que nos axuden»; cando debería ser «temos que aspirar a saír adiante por nós mesmos. Se é preciso con axudas».

BATALLA.- Facer da lingua unha constante batalla é perxudicial e non chega con que haxa moita lingua no ensino, pois a poboación ten agora moitas fontes de socializarse.

BILINGÜISMO.- Unha cousa é que baixe o número de falantes, e outra que se culpabilice a unha lingua. Temos que ter en conta que, polo menos a medio prazo, Galicia non será nin monolingüe galega nin monolingüe española. Iso esixe administrar da forma máis intelixente posible uns recursos, que son dúas linguas. Nisto estamos implicados todos, por iso as solucións teñen que ser integradoras e non provocar unha fractura.

BIPARTIDISMO.- O bipartidismo ten un valor tan forte para resolver os problemas políticos como as ganas de gañar diñeiro para o capitalismo. Vai coa natureza humana, ao final ou es papá ou mamá. A igrexa leva 2.000 anos e hai unha regra que di que ninguén pode ser Papa dúas veces. Detrás dun Papa A ten que vir un Papa B. Bipartidismo. Pode haber momentos de excepción ou matices, pero é a forma máis sensata de resolver a nosa propia capacidade limitada de entender o mundo. Pode que os partidos que hoxe hai desaparezan e que veñan outros, ou pode haber unha solución populista non recomendable.

CONSELLO (da Cultura Galega).- É o primeiro órgano creado pola autonomía despois de se constituír como tal. Está na xénese da propia autonomía. A parte da legalidadede orixe creo que temos unha lexitimidade de exercicio notable, non só polo traballo feito senón tamén pola posición mantida de forma construtiva, de diálogo institucional e de estar á marxe do que son os humores partidarios e manter unha lealdade á cultura de Galicia. É a institución que se ocupa, non só da lingua, senón tamén do territorio, o patrimonio, a paisaxe e tamén dos emigrantes e as figuras galegas que están fóra. Somosa institución das institucións, xa que hai 15 representadas no Consello e algunhas teñen centos de anos como a Universidade.

CONVIVENCIA.- Dado que en Galicia existen dúas linguas, é necesario que se articulen medidas que permitan que esa convivencia non sexa confl itiva e que posibiliten que o galego non sexa prexudicado por ser unha lingua menor e con menos falantes.

CULTURA.- Non hai unha sociedade que demande cultura co volume necesario para fi nanciala. Non haberá cultura se debe sobrevivir polos seus medios.

DESAFECCIÓN.- Nunca, coma hoxe, os niveis de alfabetización na lingua propia foron tan altos, pero a desafección pola lingua entre os máis novos é a principal tarefa para garantir a súa continuidade.

DIÁLOGO.- Hai un défi cit de cultura de diálogo institucional, de superar as prácticas partidistastanto en gobernos de hoxe como de antes. Gustaríame que houbera máis diálogo non só coa Xunta, senón con alcaldías, deputacións…

DISPERSIÓN.- Galicia, sobre todo en equipamento tecnolóxico, non está na mellor das posicións. Ten unha poboación envellecida e

uns recursos de capital físico moi custosos, moi dispersos polo territorio, cunha ordenación do territorio moi defi ciente. Un dos problemas actuais é viaxar menos da casaao traballo. O cal se pode resolver ben traballando na casa mediante o teletraballo, ou usar menos o automóbil. Iso signifi ca usar menos enerxía, gastar menos en estradas, etc. Pero Galicia vai por outro camiño. Cremos que a dispersión é un valor e incluso o facemos valer para que nos dean máis diñeiro na financiación autonómica.

EMERXENCIA.- Hai perigo de quebra de transmisión xeracional do galego, unha situación que pode ter consecuencias a medio prazo negativas, aínda que non sexa motivo de alerta nin de emerxencia.

EMIGRACIÓN.- A miña primeira conferencia foi sobre a emigración en Vilagarcía. Daquela tiña esa idea miserabilista, moral, propia do rosalianismo, de carga sentimental; consideraba emigrar como unha desgraza. Non hai que dramatizar. Era mellor quedar na casa a pasar fame ou ser explotado nunha mina? A emigración é un fenómeno estable no tempo, pero minoritario. Son máis os que quedan. Os estudos din que emigra un 3% da poboación mundial. O normal é non emigrar.

ENERXÍA.- A enerxía estase dilapidando. Non obstante, non estamos atoados. Temos capacidade tecnolóxica para substituíla. Xa o dicía don Carlos Marx: unha sociedade só se formula un problema cando ten os mecanismos e os instrumentos para resolvelo. Así que cando se formula dunha forma máis crúa, haberá alternativas máis renovables e respectuosas co medio natural.

ENSINO.- É contradictorio, pero aqueles que falan máis o galego son os que non o estudaron. E os que o falan menos son aqueles que o estudaron moito, pero non o aprenderon.

ESTADO.- A cultura padece os mesmos problemas que a agricultura ou o sector naval. A cultura pode adaptarse a novos retos. Non hai grandes empresas, non hai Zaras; na cultura hai un artista, un editor… Estamos nun tránsito cara a unha sociedade distinta. A nosa política cultural está inspirada na francesa, cando A. Malraux, ministro con Ch. De Gaulle, a considera como unha estratexia de Estado: l’État culturel. O PSOE importa ese modelo nos 80. A idea é que o Estado debe levar a cultura a toda a sociedade, darlle acceso aoteatro, ao cinema, ás bibliotecas… ese modelo é posto en causa hoxe.

EXTERIOR.- A cultura é esencial para a identidade de Galicia, polo que é lamentable que esta quede fóra da estratexia de acción exterior. Debe apostarse por integrar a cultura galega que se fai no exterior coa que se fai no propio territorio.

FRANCO.- Tanta insistencia na familia, en Franco… no fondo o que se está a facer é mantendo viva a propia fi gura do ditador, é dicir, non remata de ser historia.

FRANQUISMO.- Hai a idea de que o franquismo é un paréntese na historia de Galicia, que non existiu e que todo aquilo que estea relacionado co franquismo se debe tapar ou eliminar, ou desprezar, e isto é practicar un pouco a táctica da avestruz.

FUTURO.- O galego ten solución, vai ter futuro, o que pasa é que temos que cambiar o diagnóstico sobre el. Combínanse os efectos negativos da concepción ilustrada de que a lingua se protexe só na escola, cuns efectos a medio prazo da disolución da sociedade tradicional galega, a rural, que foi a que realmente mantivo o idioma. A isto sumáronse unhas políticas públicas que foron acertadas no papel pero que socialmente non foron ben asumidas.

GALEGO.- Nin só galego, nin nada de galego.

GALICIA.- Zara naceu na Coruña e sigue estando na Coruña. Por algo será. Galicia hai que vela como un exemplo europeo dunha historia global. Somos un país de emigrantes. Se me preguntan fóra como é Galicia, direi que é o lugar do Apóstolo, das peregrinacións e dos emigrantes.

HARDWARE.- Nos anos de bonanza económica produciuse un exceso de creación de contedores culturais (auditorios, bibliotecas, etc) que non responden as necesidades e ao consumo da poboación galega. É coma se tes o hardware dun ordenador pero non tes o software: non che serve para nada. A cultura de Galicia necesita depurar o seu software.

INDEPENDENCIA.- Creo que en Galicia podería haber unha movilización política de carácter independentista pero non necesariamentenacionalista. Non é o mesmo o nacionalismo e e o independentismo, e isto é un éxito dos cataláns que lograron converter en independentista a quen non era nacionalista. Pero aquí o BNG non está preparado para facer ese tránsito porque o seu peso esencialista é excesivo para facer ese cambio.

MANIPULACIÓN.- Galicia ten un gran tesouro pero ese gran tesouro non se desenvolve políticamente. Hai que explicar por que e non decir sempre que a xente está manipulada, que non sabe… Non, non, non. A xente non se equivoca durante 30 ou 40 anos. Levamos más tempo en democracia que con Franco e a xente esquécese.

MONOLINGÜE.- No debate que se abriu hai unha falacia. Os galegofalantes somos bilingües e os que están promocionando a idea dunha Galicia bilingüe, no fondo ofan contra o galego, propugnando no futuro unha Galicia monolingüe e non unha Galicia bilingüe.

MULTILINGÜISMO.- Imaxinemos que toda a xente se pasase a falar en español e abandonase o galego. Que utilidade tería iso para Galicia? Eu non acabo de velo. Temos máis valor falando galego, español e inglés que soamente falando español e inglés. A xente non se dá conta de que iso supón que che teñan en conta, que che respecten un pouco. Hai que considerar a lingua non como un problema senón como un recurso.

NACIONALISMO.- O nacionalismo galego non ten a forza organizativa do vasco e do catalán, e mentres aquel é un nacionalismo de esquerdas este é un nacionalismo democratacristián e liberal.

NAZÓN DE BREOGÁN.- Con independencia do termo, que sigo pensando que era boa solución aínda que un pouco alambicada, perdemos na época do bipartito a oportunidade de reforzar un discurso radicalmente autonomista. Entre uns que eran municipalistas e outros que eran nacionalistas máis radicais pasouse o Goberno bipartito en disputas un pouco escolásticas. O exemplo do Estatuto é evidente. Claro que non se pode decir no artigo 1 que Galicia é unha nación constitucionalmente. Nin Cataluña o dixo, senón no preámbulo. Creo que era o que había que facer en Galicia, os ilustrados, Rosalía, Murguía, as Irmandades dafala acuñaron un concepto que está no himno: nazón de Breogán. Formaría parte dese discurso. Aprobaríamos que temos unha condición nacional, que é do que se trata. Pero non saíu do ámbito parlamentario. NÓS.- Non hai cultura sen institucións políticas e non hai política sen cultura. O exemplo é Estados Unidos, un país de inmigrantes que falaban diferentes linguas e que comparten valores como a liberdade e as oportunidades. É algo que aceptan mesmo os fillos dos escravos, aínda que tiveron que loitar e loitan polos dereitos civís. Esa argamasa cultural crea un imperio. O que sexamos depende de nós, da nosa vontade de ser.

PARTIDOS.- Cando hai un partido único, perigo; cando hai unha gran proliferación, como dixo Montesquieu, chégase a un punto de caos para chegar outra vez a unha solución concordada. En España, Ciudadanos pretendería sustituir ao PP, Podemos ao PSOE. Vano conseguir? Non o sei. Ao fi nal haberá unha especie de fusión de ideas, de organizacións e de estruturas. Os partidos poden desaparecer.Creo que o único partido que está a salvo en España é o PNV, Convergencia, Unió, PSOE, PP, BNG… PATRIMONIO.- Non temos recursos naturais, pero temos o Pórtico da Gloria, igrexas románicas, unhas paisaxes excepcionais,… Temos base para ser outra cousa. Falar de nación cultural e política é un xeito de entendérmonos.

RAMÓN VILLARES.- Son un home nacido en Cazás e que agora estou en Santiago porque me gusta a investigación, a profesión que teño, dedicarme ao estudo da Historia. Tamén me defi no como galego, pero non de forma excluínte, é dicir, non só galego. Son da opinión de que temos moitas identidades, non só unha. Unha persoa comprometida coa terra na que está.

TURISMO.- Se mira vostede aí abaixo, á praza do Obradoiro, verá que está chea de turistas que están consumindo cultura. O turismo parece banal. Comprar botafumeiros parécelles un acto banal ás elites. Nunca se viaxou tanto como agora, eses viaxeiros consumen cultura, pero non é a cultura que creamos nós.

XELMÍREZ.- O señor que estaba no pazo de aí enfronte en 1120, Xelmírez, ten a resposta. A Igrexa decidiu vincular o norte da Gallaecia con Toledo, Cluny e Roma; mentres que na Gallaecia sur Afonso Henrique apostou por unha monarquía propia e por crear un imperio. A substancia da Historia de Galicia é cultural polo peso da Igrexa. Podemos lamentarnos, pero en Historia lamentarse non serve para nada. A Historia é inamovible, aínda que sexa interpretable.

Manuel Meilán chama Lugo ao fillo

16 de Marzo , 2021

O lucense crea o programa de radio en galego máis antigo na actualidade, Sempre en Galiza

CANDO TRAPERO PARDO viaxa a América o ano 1965, coñece en Montevideo a Manuel Meilán Martínez (Lugo, 1904), que lle pregunta polos seus amigos que deixa cando marcha; polo seu compañeiro de estudos, Xesús Rodríguez Pedreira, por Vázquez Seijas, Álvaro Gil, Fole, Puro Cora…

Vinte anos despois viaxo eu a Montevideo e alí segue Manuel Meilán co mesmo interese por saber cousas do barrio da Tinería onde nace. Agora me pregunta por Trapero.

O seu foi un galeguismo do sector lucensista, como pon de manifesto cando elixe o nome para o seu primeiro fillo que ten coa súa muller, Celia Bello. Manuel non o dubida e inscribe ao neno como Lugo Meilán Bello.

Moi novo comproba que o seu xeito de ver as cousas é distinto ao dos pais, Manuel e Ángela. Cando o Desastre de Annual ten 16 anos e dentro de pouco será chamado polo Exército para servir naquela guerra que semella non ter fin.

Entón racha amarres e decide marchar a América antes de cumplir os 18. Á semana de chegar xa está a traballar na Arxentina.

A súa actividade a prol do asociacionismo galego é case inmediata. Faise socio do Fogar Galego e da Casa de Galicia, onde contacta con José Benito Abraira, Xesús Canabal, Eduardo Blanco Amor, Ramón Suárez Picallo, Lino Pérez e Rodolfo Prada.

Logo virá a Federación de Sociedades Agrarias e Culturais Galegas, e a creación do Partido Galeguista en 1931. O xerente dos laboratorios do Dr. Andreu, onde traballa, traslada a sede da empresa a Montevideo e Meilán vai canda el. Alí é un dos fundadores da Irmandade Galega de Uruguay, do Patronato da Cultura Galega e da Casa de Galicia.

O ano 1940 vai ser trascendental para o lucense, pois coñece a Castelao e convértese no seu gran valedor. Presenta algunha das súas conferencias e asiste ao seu enterro no cemiterio da Chacarita en 1950, como tamén acompaña os seus restos no traslado a Galicia anos máis adiante.

Coa morte do rianxeiro, Meilán pensa que cómpre facer algo que lembre a súa obra. Dese xeito nace en Radio Carve o programa dominical Sempre en Galiza, que o 3 de setembro do 2020 chega aos 70 anos de existencia, sendo o máis antigo do mundo en lingua galega.

Nel colaboran Alfredo Somoza, Prada, Abraira, Luis Tobío, Antón Alonso Ríos, Pedro Couceiro, Antón Crestar, Emilio Pita, Manuel Leiras e Canabal, co que aparece na foto do cromo detrás de Castelao. E na actualidade, Toni de Seárez, Ana Lorenzo, Maribel Calderón, Carmen González e Francis Quejío.

En setembro do ano 1966 visita El Progreso o xornalista Andrés Fernández, alias Master Fer, que vén de contar aos seus lectores de El Día de Montevideo a Copa de Mundo de Fútbol en Inglaterra, na que Uruguay foi eliminada por Alemania na segunda fase.

Que fai en Lugo este home? Andrés conta que cando está en Londres recibe unha carta do seu amigo Meilán na que lle di: “No dejes de pasar por Lugo, que es la mejor ciudad del mundo, en donde nació un señor llamado Manuel Meilán Martínez. No busques mi estatua, pues mi modestia no me permite inmortalizarme en vida”.

Andrés obedece para saudar aos amigos de Manuel e un ano despois, a Deputación de Lugo envíalle unha gaita de Paulino Pérez ao Centro Lucense de Montevideo, presidido por Meilán, que a recibe emocionado. Será estreada coa Alborada de Veiga, outro fillo da provincia. Substitúeo o vilalbés Ramudo, compañeiro de escola de Fraga.

En 1987 recibe a Medalla Castelao e seis anos despois aparecen as súas Conversas con Cristina Samuelle. O ano seguinte morre.

Rodríguez Celeiro, detenido por tocar las campanas

15 de Marzo , 2021

El sacerdote protagoniza uno de los casos más conocidos de “El Digesto no indigesto”, de Pérez Barreiro

ME ARRIESGO A decir que Salustiano Rodríguez Celeiro (Mondoñedo, 1888) nace en el lugar de Cesuras de la parroquia mindoniense de Nosa Señora dos Remedios en el año citado, no por haberlo certificado en documento alguno por culpa de las restricciones pandémicas, sino por deducción colateral. Es decir, si es necesario rectificar, se rectifica.

Con mayor seguridad se establece que es alumno del seminario de Santa Catalina y que se ordena presbítero el 22 de diciembre de 1917 en compañía de Chao Ledo. Ojo, José Antonio, el de Trigás y capellán de Lieiro, en Cervo; no José María, el de Vilalba y poeta.

Sus sucesivos destinos desde 1923 pasan por ser coadjutor en la parroquia del Carmen, de Ferrol, en Romariz (Abadín), en Santa Cruz de Moeche, en San Cosme de Noguerosa (Pontedeume) y finalmente, en San Salvador de Serantes, cerca de Ferrol.

Para estos dos últimos, en 1925 y 1930, debe formar parte de la terna propuesta por la casa del duque de Alba, con privilegio para ello; por lo que hemos de suponer que sabe ganarse el favor de la familia.

Nos acercamos al momento que lo convierte en protagonista de una curiosa y rara anécdota jurídica.

Desde la llegada de la República, don Salustiano es crítico con la nueva política y con el alcalde Alejandro Porto Leis. Así lo hace saber cada domingo a los feligreses desde el púlpito y así se enconan poco a poco las relaciones entre el edil y el párroco.

La lucha entre estos don Camilo y don Peppone a la gallega _ en recuerdo de los personajes de Giovannino Guareschi _, desemboca en guerra abierta el año 1933, cuando la Guardia Civil, por orden del señor Porto, detiene al sacerdote mindoniense.

La detención se basa en la desobediencia que don Salustiano hace de las ordenanzas que afectan al toque de campanas.

Se informa en ese momento que con motivo del fallecimiento de una mujer de Serantes, sus familiares, amigos del alcalde, solicitan del sacerdote honras fúnebres campaneras, pero éste les manifiesta que no puede ser, pues existe una disposición municipal que lo prohíbe.

La familia regresa poco después diciendo que ya tienen autorización municipal para el tañido luctuoso, lo cual es falso. No obstante, las campanas lloran su lamento y el sonido llega a oídos del alcalde, que furioso, ordena la detención.

Puesto a disposición del juez Rubido Diéguez, éste ordena la libertad inmediata de don Salustiano, lo que origina una querella suya contra el munícipe por abuso de autoridad y que se dirime en un juicio donde Porto es defendido por Manuel Iglesias Corral, mientras Fernando Pérez Barreiro, el padre de Pérez-Barreiro Nolla, se hace cargo de la acusación.

La pugna acaba con la detención de Alejandro Porto Leis en enero de 1934, que a su salida es objeto de un homenaje por parte de los vecinos que lo secundan. Peor le irá en enero de 1938, cuando está huido y es detenido de nuevo como peligroso extremista y propagandista disolvente.

Catorce años más tarde, Pérez Barreiro publica sus anécdotas jurídicas en las Ed. Celta de Lugo, con prólogo de Otero Pedrayo. Allí cuenta que el alcalde ha prohibido las campanas, porque el toque a muerto causa “parestesia y estados de preocupación en los vecinos”.

Don Salustiano, que también escribe, publica un poema en Juventud el año 1920 y tres sonetos en Do Noso Lar, en 1923. Asimismo, el compositor y director José Castañeda Jurado convierte su verso El Crepúsculo en música para rondalla y se estrena en As San Lucas de 1968.

Díaz Villamil, uno de “los gallegos de Casares”

14 de Marzo , 2021

El político de A Pontevova es una de las víctimas republicanas del 36 en circunstancias sin determinar

DURANTE LA REPÚBLICA es gobernador civil en tres importantes provincias, Huesca, Málaga y Zaragoza, lo que da idea de la excelente consideración que José María Díaz y Díaz Villamil (A Pontenova, 1898) había alcanzado ante Santiago Casares.

Nace en una pequeña aldea llamada Cerdeiral, dentro de la parroquia de San Xulián de Vilaboa, que hoy prácticamente ha desaparecido. Estudia Magisterio y regresa para ser maestro en Vilameá, a cinco km de su casa en línea recta.

Pero no está mucho tiempo porque ingresa en el cuerpo de inspección de Enseñanza Primaria en Lugo y comienza Derecho. Bajo Primo de Rivera es encarcelado en Madrid como presidente de la Sociedad de Estudiantes.

El 25 de septiembre de 1930 asiste al Compromiso de Barrantes al lado de Casares, Castelao, Otero Pedrayo y Portela Valladares, donde se acuerda la constitución de la Federación Republicana Gallega, que certifica la unificación en torno al primero de ellos.

Convertido en uno de los más significados dirigentes de la ORGA, prepara la asamblea regional de refundación en el PRG, celebrada en Lugo en mayo de 1932, con toda la secuela de crisis internas que van a originarse a partir de entonces y en las que Díaz-Villamil tiene un importante papel, aunque ya ocupa destinos fuera de Galicia.

Además de él, en la reunión de Lugo están presentes los gobernadores de Alicante, Granada, Cáceres, Cádiz, Ciudad Real, Jaén, Murcia y Sevilla, conocidos como “los gallegos de Casares”, como el también lucense Manuel María González López-Pardo, el abuelo de la actual ministra de Economía, José Calviño Domínguez, gobernador de Lugo, o Varela Radío, de Ourense y Pontevedra.

Cuando es nombrado gobernador de Zaragoza y debe dejar Málaga, en marzo de 1933, la prensa malagueña se lamenta de su marcha, porque “durante el período de su mando no se ha registrado ni un solo hecho de violencia ni perturbación por cuestiones sociales”.

En Zaragoza se distingue, entre otras preocupaciones, por exigir a los conductores de vehículos de motor o de tracción animal el cumplimiento de las normas de tráfico, que en aquel momento eran un tanto anárquicas y deslavazadas. Se deduce de todo ello que el aumento del parque automovilístico en las carreteras de la provincia era causa de un correspondiente aumento de los accidentes y el gobernador trataba de atajarlo.

También ejerce como abogado en el Juzgado de Vilalba, cuando a comienzos de 1934 se traslada a Lugo con motivo de la derrota electoral de la izquierda meses antes.

Se instala en Bolaño Ribadeneira, nº 5, y es elegido presidente provincial del PRG lucense, para lograr la integración estatal en Izquierda Republicana, de la que será vocal por Lugo.

En febrero de 1936 es elegido diputado en la candidatura de centro izquierda y tras la victoria del Frente Popular, ejerce de manera interina de gobernador de Lugo hasta la incorporación de José Antonio Fernández de la Vega.

Diversos historiadores lo citan al lado de Vega Barrera y Jacinto Calvo como coordinador de la defensa de Lugo desde el 17 de julio del 36, para huir posteriormente hacia el norte aconsejado por los amigos.

De su muerte se recogen varias versiones que lo hacen caído el propio mes de julio en Ribadeo; perseguido y muerto de un disparo el 12 de septiembre en Taramundi; emboscado por un grupo de medio centenar de fusileros o víctima de un juicio sumarísimo con ejecución inmediata.